Σχολική Άρνηση

Η σχολική άρνηση αποτελεί ένα σύνθετο ψυχολογικό φαινόμενο, το οποίο χαρακτηρίζεται από έντονη συναισθηματική δυσφορία και δυσκολία του παιδιού να ακολουθήσει το σχολικό πρόγραμμα. Δεν πρόκειται για σκόπιμη αποφυγή υποχρεώσεων αλλά για έκφραση άγχους και ψυχολογικής επιβάρυνσης. Συχνά συνοδεύεται από σωματικά συμπτώματα όπως πονοκέφαλο, κοιλόπονο ή ναυτία, από έντονο άγχος αποχωρισμού ή από κρίσεις πανικού. Τα συμπτώματα αυτά δεν είναι προσποιητά. Το παιδί βιώνει πραγματικά το άγχος και το σώμα του αντιδρά σαν να βρίσκεται σε κατάσταση απειλής.

Πίσω από τη σχολική άρνηση μπορεί να κρύβονται διαφορετικές αιτίες, και γι’ αυτό χρειάζεται προσεκτική διερεύνηση. Σε αρκετές περιπτώσεις υπάρχει άγχος αποχωρισμού, ιδιαίτερα σε μικρότερες ηλικίες, όπου ο αποχωρισμός από τον γονέα βιώνεται ως απειλή. Άλλοτε κυριαρχεί ο φόβος αποτυχίας ή αξιολόγησης, ειδικά σε παιδιά που δυσκολεύονται να διαχειριστούν την πίεση, την τελειοθηρία ή την αίσθηση ότι «πρέπει» να τα καταφέρνουν πάντα. Μπορεί επίσης να υπάρχουν δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους, κοινωνικό άγχος, εμπειρίες κοροϊδίας ή εκφοβισμού, καθώς και μαθησιακές δυσκολίες που κάνουν το σχολείο να μοιάζει πολύ απαιτητικό και ψυχοφθόρο. Παράλληλα, αλλαγές στο οικογενειακό πλαίσιο, όπως διαζύγιο, μετακόμιση, απώλεια ή πένθος ή ακόμα και μια περίοδος έντασης στο σπίτι, μπορούν να μειώσουν το αίσθημα ασφάλειας και να «μεταφραστούν» σε άρνηση προς το σχολείο. Στην ουσία, το παιδί δεν αποφεύγει απλώς το σχολείο, αποφεύγει το έντονο συναίσθημα της πίεσης που συνδέεται με αυτό.

Ένας λόγος που η σχολική άρνηση τείνει να παγιώνεται είναι ότι η αποφυγή φέρνει άμεση ανακούφιση. Όταν το παιδί τελικά δεν πάει σχολείο, το άγχος μειώνεται προσωρινά, και έτσι το μυαλό «μαθαίνει» ότι η αποφυγή λειτουργεί ωςλύση. Αυτό δημιουργεί έναν φαύλο κύκλο, καθώς όσο περισσότερο αποφεύγεται το σχολείο, τόσο δυσκολότερη γίνεται η επιστροφή σε αυτό. Γι’ αυτό και η αντιμετώπιση χρειάζεται ισορροπία δηλαδή ούτε πίεση και τιμωρία, ούτε παρατεταμένη αποχή.Οι απότομες αντιδράσεις, οι φωνές, οι απειλές ή η υποτίμηση των συναισθημάτων του παιδιού συνήθως αυξάνουν το άγχος και οδηγούν σε μεγαλύτερη αντίσταση. Από την άλλη πλευρά, η πλήρης αποδοχή της αποχής χωρίς σταδιακή επανένταξη μπορεί να ενισχύσει την αποφυγή. Αυτό που βοηθά είναι μια σταθερή, ήρεμη και υποστηρικτική στάση από την πλευρά του γονέα, όπως το να αναγνωρίζει τη δυσκολία του παιδιού χωρίς να την ακυρώνει, αλλά ταυτόχρονα να μεταδίδει το μήνυμα ότι υπάρχει τρόπος να το αντιμετωπίσει. Σε αρκετές περιπτώσεις, λειτουργεί αποτελεσματικά μια σταδιακή επιστροφή στο σχολείο (με συγκεκριμένα βήματα), σε συνεργασία με το σχολικό πλαίσιο, ώστε το παιδί να νιώσει ασφάλεια και σιγουριά. Παράλληλα, η διερεύνηση της αιτίας είναι καθοριστικής σημασίας, γιατί άλλο χρειάζεται ένα παιδί που φοβάται τον αποχωρισμό και άλλο ένα παιδί που βιώνει κοινωνικό άγχος ή μαθησιακές δυσκολίες.

Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος των γονέων ως «ρυθμιστών» του άγχους του παιδιού. Όταν ο γονέας μπορεί να παραμείνει ήρεμος, σταθερός και συμπονετικός, το παιδί παίρνει το μήνυμα ότι «είμαι ασφαλής».Στόχος δεν είναι να κερδηθεί μια μάχη κάθε πρωί, αλλά να σπάσει ο φαύλος κύκλος της αποφυγής και να ενισχυθεί η αυτοπεποίθηση του παιδιού ότι μπορεί να αντέξει τη δυσκολία.

Η σχολική άρνηση είναι ένα μήνυμα που χρειάζεται να ακουστεί με σοβαρότητα. Όσο νωρίτερα αναγνωριστεί και αντιμετωπιστεί με συνεργασία ανάμεσα σε οικογένεια, σχολείο και ειδικό, τόσο μειώνονται οι πιθανότητες να παγιωθεί η συμπεριφορά αποφυγής και τόσο πιο ομαλή γίνεται η επιστροφή του παιδιού στη σχολική καθημερινότητα. Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται να θυμόμαστε ότι πίσω από την άρνηση υπάρχει συνήθως φόβος, ανασφάλεια ή πίεση. Με σωστή υποστήριξη, τα περισσότερα παιδιά μπορούν να ξαναβρούν σταδιακά την αίσθηση ασφάλειας και να επανενταχθούν στο σχολείο με μεγαλύτερη σιγουριά.